Sosyal medya, günümüzün en etkili iletişim ve etkileşim alanlarından biri haline gelmiştir. Bu platformların hızlı gelişimi, yapay zekâ teknolojileriyle birleştiğinde kullanıcı deneyimini köklü biçimde dönüştürmektedir. İçerik üretiminden güvenliğe, müşteri hizmetlerinden veri analizine kadar pek çok noktada yapay zekâ, sosyal medyanın dinamiklerini yeniden şekillendirmektedir.

Algoritmalar, kullanıcıların davranışlarını inceleyerek kişiselleştirilmiş içerikler sunar. TikTok’un “For You Page” bölümü ya da Instagram’ın keşfet sekmesi, bu tür öneri sistemlerinin en bilinen örnekleridir. Yapay zekâ yalnızca içerik sunmakla kalmaz; aynı zamanda içerik üretiminde de rol oynar. Otomatik yazım araçları, görsel üretim modelleri ve video düzenleme yazılımları sayesinde markalar daha hızlı ve düşük maliyetle içerik üretebilmektedir.

Sosyal medya aynı zamanda devasa bir veri havuzudur. Yapay zekâ, bu verileri analiz ederek kullanıcıların eğilimlerini, duygularını ve ilgi alanlarını ortaya çıkarabilir. Şirketler bu analizleri pazarlama stratejilerinde, kriz yönetiminde ya da müşteri ilişkilerinde etkin bir şekilde kullanmaktadır. Öte yandan, sahte hesapların ve dezenformasyonun artması, yapay zekânın güvenlik tarafındaki rolünü de önemli kılar. Bot hesapların tespiti, sahte haberlerin işaretlenmesi ve spam içeriklerin filtrelenmesi, algoritmalar sayesinde mümkün hale gelmektedir.

Markaların müşteri hizmetlerinde kullandığı sohbet botları da sosyal medyadaki yapay zekâ uygulamalarının en somut örneklerindendir. Bu sistemler, kullanıcılara hızlı yanıt vererek hem memnuniyeti artırır hem de insan gücü ihtiyacını azaltır. Ancak her şey avantajlı değildir. Kullanıcı verilerinin toplanması mahremiyet sorunlarını gündeme getirirken, algoritmalardaki yanlılıklar yanlış yönlendirmelere sebep olabilir. Ayrıca kişiselleştirilmiş içerikler, sosyal medya bağımlılığını tetikleme riski taşır.

Gelecekte yapay zekânın sosyal medya üzerindeki etkisi daha da derinleşecektir. Artırılmış gerçeklik, metaverse ve yapay zekâ destekli sanal karakterler, etkileşimin yeni boyutlarını oluşturacaktır. Bu dönüşüm sürecinde teknolojinin sunduğu imkânlardan yararlanırken etik çerçevelerin ve yasal düzenlemelerin güçlendirilmesi, adil ve güvenli bir dijital ortam için kritik öneme sahiptir.

Yağmur Alpay

İletişim: koc@hedefkoc.com

 

İş dünyasında başarı artık yalnızca doğru ürüne veya hizmete sahip olmakla değil; doğru insanları doğru rollerle buluşturabilmekle mümkün. İnsan kaynakları süreçlerinde fark yaratmak isteyen firmalar için yeni dönemin anahtar kavramları: stajyer programları, yapay zeka destekli öğrenme ve stratejik aday-iş eşleştirmesi.

Stajyer İnsan Kaynakları Çalışmaları: Geleceğe Yatırım

Stajyerler, kurumların gelecekteki yetenek havuzunu oluşturur. Geleneksel stajyer alımlarından farklı olarak biz;

• Yetkinlik bazlı değerlendirme yöntemleri,
• Kurum kültürü uyum analizleri

ile firmalara yalnızca iş gücüne katkı sağlayacak değil, aynı zamanda uzun vadeli potansiyeli yüksek adaylar kazandırıyoruz.

Firmaların stajyer gelişim süreçlerini ölçmesini, geri bildirim almasını ve bu deneyimi gelecekteki işe alımlarda stratejik bir veri kaynağına dönüştürmesini sağlıyoruz.

Yapay Zeka Odaklı Öğrenme Platformları: Kişiselleştirilmiş Gelişim

Çalışanların güçlü ve gelişime açık yönlerini analiz eden yapay zeka çözümleri, klasik eğitim anlayışını geride bırakıyor. Biz, danışmanlığını yaptığımız firmalara şu avantajları sunuyoruz:

• Çalışan bazında kişiselleştirilmiş eğitim planları,
• Yetkinlik boşluklarını tespit eden raporlar,
• Gerçek zamanlı ilerleme ölçümleri.

Her çalışan için kariyer hedeflerine göre şekillenen ve otomatik olarak güncellenen eğitim yol haritalarıyla öğrenme deneyimini yeni bir boyuta taşıyoruz.

Doğru Aday – Doğru İş Eşleştirmesi: Stratejik Bir Yaklaşım

“Doğru adayı bulmak” yalnızca özgeçmiş okumak değildir. Yapay zeka destekli yöntemlerle;

• Adayların motivasyon seviyelerini,
• Kültürel uyum potansiyellerini,
• Uzun vadeli katkılarını

ölçerek firmalara sürdürülebilir işe alım çözümleri sunuyoruz.

Adayları yalnızca yetkinlikleriyle değil, kurumların değerleri ve iş yapış biçimiyle olan uyumlarıyla da değerlendirerek işe alım süreçlerini daha isabetli hale getiriyoruz.

Sonuç: İnsan Kaynaklarında Yeni Bir Dönem

 

Stajyer programları, yapay zeka destekli öğrenme platformları ve stratejik aday-iş eşleştirmesiyle firmalara yalnızca bugünün değil, geleceğin iş gücünü de kazandırıyoruz.

 

İlkim İşçi

 

İletişim: koc@hedefkoc.com

Giriş

Haberleşme uyduları günümüze kadar telefon haberleşmesinde, televizyon ve radyo programlarının dağıtımında, mobil ve askeri amaçlı haberleşmede, veri haberleşmesinde etkin olarak kullanılmışlardır. Bu özellikleriyle uydu haberleşmesi, insanlar arasındaki ilişkilerin gelişmesine ve farklı kültürlere sahip ülkelerin de birbirleriyle yakınlaşmalarına olanak tanımıştır.

6 Nisan 1965 tarihinde ilk ticari uydu olan INTELSAT uydusunun uzaya fırlatılması ve Yere Eş Zamanlı (Jeosenkron) Yörüngede hizmet vermeye başlamasından bu yana uydu teknolojisi hızla gelişmiş ve insanoğluna yeni ufuklar açmıştır. Bu arada kullanılan fırlatma araçlarının başarıları bu gelişmelere büyük bir ivme kazandırmıştır. Jeosenkron yörüngedeki uyduların geniş bir kapsama alanına sahip olmaları, kolayca yörüngeye yerleştirilebilmeleri ve yerel haberleşme sistemlerinden daha güvenilir olmaları, uydu yoluyla haberleşmenin tercih edilmesindeki en önemli etkenlerden olmuştur.

Karasal sistemlerin Türkiye’nin haberleşme alanında hızla artan gereksinimlerini karşılayamaması sonucunda, tüm haberleşme servislerini içine alacak ve kitlelerin bulundukları coğrafi bölgeden bağımsız olarak bu servislere ulaşmalarını sağlayacak milli uydu haberleşme sistemlerine sahip olunması gerekliliği ortaya çıkmış ve bunun sonucunda TÜRKSAT projesinin tohumları atılmıştır.

Bunun sonucunda da, 1994 yılından günümüze kadar Jeosenkron yörüngede, frekans ve kapsama alanı özelinde Türkiye’ye tahsisli 31, 42 ve 50° Doğu boylamlarında sayısız TÜRKSAT uydusu servise verilmiştir. Ülkemizin uydu serüveni, TÜRKSAT 1,2,3,4 ve 5 serisi uyduların başarıyla servise verilmesi ile duraksamaksızın devam etmiştir. Ve nihayetinde de en son geçtiğimiz yılın son çeyreğinde ülkemizin 4 güzide kuruluşu olan TÜBİTAK Uzay, TUSAŞ, ASELSAN ve C TECH firmalarının işbirliği sonucu tamamen yerli ve milli olarak tasarlanan, üretilen ve testleri gerçekleştirilen TÜRKSAT-6A Uydusu başarıyla uzaya fırlatılarak hizmet vermeye başlamıştır.

Diğer taraftan da, Jeosenkron uydu projelerine paralel olarak, 2000’li yılların başlarında Türkiye’de Yakın Yörüngede ve de özellikle küp uydu alanlarında da çalışmalar başlatılmıştır.

Takvimlerimiz Eylül 2009’u gösterdiğinde, İstanbul Teknik Üniversitesi tarafından geliştirilen ülkemizin ilk küp uydusu başarıyla uzaya fırlatılmıştır.

İngiliz SSTL Firmasından sağlanan teknoloji transferi ile o zamanki BİLTEN (şimdiki TÜBİTAK Uzay) tarafından ortak tasarlanan ve geliştirilen Yakın Yörüngedeki BİLSAT Uydusu, Türkiye’nin ilk elektro-optik yer gözlem ve uzaktan algılama uydusu olup, 2003 yılında uzaya gönderilmiştir.

RASAT uydusu ise, tasarımı ve üretimi Türkiye’de gerçekleştirilen ilk yer gözlem uydusudur. Türkiye’nin BiLSAT uydusundan sonra ikinci uzaktan algılama uydusudur.

Daha sonraki yıllarda Türkiye’nin ilk yüksek çözünürlüklü keşif ve gözlem uyduları olan GÖKTÜRK-2 uydusu TÜBİTAK Uzay ve TUSAŞ işbirliği ile milli olarak tasarlanıp geliştirilmiştir.

Bu uyduları ise GÖKTÜRK-1 ve IMECE uyduları takip etmiştir.

2020’li yıllarda ise PLAN S ve Hello Space firmaları tarafından geliştirilen ve IOT yani Nesnelerin Interneti konseptine uygun yeni Yakın Yörünge uyduları ile Gumush firması tarafından geliştirilen küp uyduların hizmete alındığına tanıklık ettik.

Tüm bu çalışmalar Jeosenkron Yörüngede olsun Yakın Yörüngede olsun, ülkemiz açısından son derece önemli ve kıymetli gelişmelerdir, çünkü her açıdan gelişmiş bir Türkiye’nin uydu ve uzay teknolojileri dahil çağımızın modern imkan ve avantajlarından faydalanması gerektiği kaçınılmaz bir gerçektir.

Jeosenkron Yörüngeden Yakın Yörüngeye Geçiş Nedenleri ve Yakın Yörünge Uydularının Avantaj ve Dezavantajları

Jeosenkron Yörüngeden Yakın Yörüngeye geçiş nedenlerini birkaç başlıkta inceleyebiliriz:

1. Hizmet türlerindeki değişim
2. Uydulara duyulan gereksinimlerdeki artış
3. Uyduların minyatürleşmesi ile fırlatma aktivitelerinin eskisinden daha kolay olması
4. Azalan üretim ve fırlatma maliyetleri
5. Sayısal görev yüklerinin yaygınlaşması
6. Yönlendirilebilir multi-beam (çoklu ışın) antenlerin geliştirilmesi ve üretilmesi
7. İleri modülasyon ve kodlama tekniklerinin geliştirilmesi
8. Frekansların tekrar kullanılabilmesi

Yakın Yörünge Uydularının Jeosenkron Yörünge Uydularına göre avantajlarını aşağıdaki şekilde sıralayabiliriz:

• Jeosenkron Uydulara göre Yakın Yörünge Uyduları çok daha maliyet etkindir.
• Üretim ve servise alma süreleri çok daha kısadır.
• Dünyaya daha yakın olmalarından dolayı serbest uzay kaybı oldukça düşüktür ve Latency dediğimiz, haberleşmedeki gecikme süresi daha kısadır.
• Yüksek bant genişliği ve dolayısıyla yüksek veri hızına olanak tanımaktadır.
• Dar kapsama alanına sahip olduğu ve uydu dünyanın dönüş hızından daha hızlı döndüğü için karıştırma ve elektronik harbe karşı daha dayanıklıdır.
• Rafta Hazır Ürünlerin/Malzemelerin yaygınlaşmasının malzemelere erişim kolaylığı getirmesi sonucunda da teknolojiye daha hızlı ayak uydurabilmektedir.
• Konumu itibarıyla erişim olanaklarının kısıtlı olduğu bölgelerde M2M (Makinadan Makinaya) iletişim ve IOT dediğimiz Nesnelerin Interneti ihtiyacı için yakın yörünge uydularının kullanılması kolaylık sağlamaktadır.

Tüm bu avantajlarından dolayı da, Yakın Yörünge, uydu haberleşme pazarında yükselen bir eğilim olarak karşımıza çıkmaktadır.

Ama bu yörüngenin sunduğu avantajlar yanında aşağıda listelenen dezavantajları da bulunmaktadır:

• Kesintisiz bir haberleşmenin sağlanabilmesi için çok sayıda uydu gerekmektedir.
• Servis ömürleri çok daha kısadır.
• Uydular hareketli olduğundan, yerdeki terminallerin, platformların ve uydu kontrol sistemlerinin uydu takip sistemlerinin çok hassas ve hızlı olması gerekmektedir.
• Yine kesintisiz bir trafik için çok sayıda ağ geçidine ve/veya uydular arası veri bağına ihtiyaç duyulmaktadır.
• Uydu sayısının çokluğundan dolayı da, şüphesiz ki işletme zorluğu bulunmaktadır.

Yakın Yörünge Uydularının Kullanım Alanları

• Sınır gözetimi
• Tarım alanlarının ve tarımsal ürünlerin gözlemlenmesi
• Ortam ve iklim değişikliklerinin izlenmesi
• Sel, deprem, yangın vs doğal afetlerin yönetimi
• Şehir planlaması
• İstihbarat
• Geniş bant internet hizmetleri
• Mobil iletişim
• Nesnelerin İnterneti
• Derin uzay uygulamaları

Yakın Yörüngede hizmet veren uydulardan bahsederken, günümüzde çok yaygın bir kullanım alanına sahip küp uyduları da görmezden gelemeyiz. Küp uyduların başlıca 4 adet ana kullanım alanı vardır:

• Teknoloji gösterimi

Uzayın zorlu ortamı gerçek ve doğal bir test ortamıdır. Küp uydular, uzayda hizmete alınması düşünülen yeni sistem, alt sistem, ekipman ve malzemelerin test edilmesine ve bunların karmaşık bir uzay görevine entegre edilmeye hazır olup olmadıklarının doğrulanmasına yardımcı olabilir. Mesela bir küp uydu, yeni bir termal görüntüleme kamerasının performansını, alınan görüntülerin kalitesini ve cihazın genel güvenilirliğini değerlendirmek üzere kullanılabilir.

 

• Bilimsel çalışmalar

Küp uydular, bilimsel bir deney yapmak veya uzaydan ölçüm almak için küçük bilimsel aletler taşıyabilir. Mesela, küp uydulara yerleştirilecek bir sensör (algılayıcı) deprem tespitini iyileştirmek amacıyla manyetik alan üzerindeki dalgalanmaları daha iyi anlamak ve tahmin etmek için bilgi toplayabilir.

 

• Eğitim projeleri

Küp uydular, öğrencilere uydu tasarımından, fırlatma ve uydu operasyonlarına kadar uzay görevlerini geliştirmede ve anlamada benzersiz bir uygulamalı deneyim sağlayabilir. Örneğin küp uydular, öğrenciler tarafından, hayvanlara takılan tasmalardan ya da çiplerden yayılan radyo sinyallerini toplayarak, hayvan sürülerinin davranış ve hareketlerini izlemek için kullanılabilir.

 

• Ticari kullanım

Küp uydular, telekomünikasyon hizmetleri sağlamak veya Dünyadan görüntü almak gibi ticari uygulamalar için de kullanılabilir. Kamerayla donatılmış küp uydu ağına sahip olan bir uydu operatörü, Dünya’nın yüksek çözünürlüklü görüntülerini tarım, şehir planlama veya farklı alanlarda veriye ihtiyaç duyan müşterilerine satabilir.

 

 

 

 

Dünya’da Yakın Yörüngede Hizmet Veren Başlıca Uydu Sistemleri ve Hedef Kitleleri

IRIDIUM

Dünya’daki ilk Yakın Yörünge haberleşme sistemini 1998 yılında servise veren ve bu işin fitilini ateşleyen firmanın Amerikan IRIDIUM Firması olduğunu söyleyebiliriz. IRIDIUM ilk uydusunu teknoloji gösterim amaçlı fırlatmış olup, günümüzde 66’sı aktif ve 14’ü yedek olmak üzere 80 adet Yakın Yörünge takım uydusu işletmektedir.

IRIDIUM Uyduları, el tipi uydu telefonlarından, uydular üzerinden mesajlaşma imkanı sağlayan iletişim cihazlarından ve entegre alıcı-vericilerden dünya çapında ses ve veri iletişiminin yanı sıra desteklenen geleneksel cep telefonlarından iki yönlü uydu mesajlaşma hizmeti için kullanılır. Neredeyse kutupsal yörünge ve uydular arası linkler aracılığıyla uydular arasındaki iletişim ve küresel hizmet kullanılabilirliği sağlar.

GLOBALSTAR

Dünya’daki ikinci LEO takım uydu haberleşme sisteminin sahibi ise, IRIDIUM’un rakibi olan Amerikan GLOBALSTAR firmasıdır. GLOBALSTAR, dünyada uydu sektöründeki en büyük oyunculardan LORAL ve QUALCOMM firmaları tarafından ortak girişim firması olarak kurulmuştur. GLOBALSTAR uyduları el tipi uydu telefonlarına ses ve düşük hızlı veri hizmeti vermektedir. GLOBALSTAR takım uydu kümesinde halihazırda 25 Yakın Yörünge Uydusu bulunmaktadır.

GLOBALSTAR demişken, uydu sektöründeki ve özellikle de Yakın Yörünge Uydu sistemleri alanındaki yakın zamandaki en önemli gelişmelerden birisinden bahsetmemek olmaz.

Bu önemli, hatta çok önemli gelişme Apple firmasının, iPhone’lar için uydu sağlayıcısı GLOBALSTAR’a 1.5 milyar dolar yatırım yapmaya karar vermiş olmasıdır. Apple, bu yatırımla sınırlı ağ erişimi olan bölgelerdeki müşterilerine acil durum haberleşmesi için uydu tabanlı bağlantı sağlamayı hedeflemektedir.

GLOBALSTAR ve Apple arasındaki, uydu altyapısı için finansman içeren bu ortaklık, Apple’ın iPhone kullanıcılarına sunulan uydu hizmetlerinin kapsamını genişletmek için stratejik bir hamle yaptığını göstermektedir.

TELESAT

Dünyaya Yakın Yörüngede hizmet veren diğer önemli bir aktör ise Kanada’lı TELESAT firmasıdır. TELESAT Firması, Telesat Lightspeed projesi ile, yerdeki veri ağlarıyla kesintisiz bir şekilde entegre olan, son teknoloji ürünü ve hepsi uydular arası linklerle aynen bir örümcek ağı gibi birbirine bağlı 198 Yakın Yörünge Uydusundan oluşacak son derece yenilikçi bir küresel ağ geliştirmeyi hedeflemektedir.

TELESAT Lightspeed Uydu Şebekesi, günümüzün Jeosenkron uydularından yaklaşık 20 kat daha hızlı o ve fiber ağlarla aynı düzeyde olacaktır. TELESAT Lightspeed Şebekesinin en önemli özelliklerinden bir tanesi ise, akıllı ağ sayesinde, bant genişliğini nüfus yoğunluğunun fazla olduğu bölgelere veya havaalanı merkezleri gibi yüksek trafik talebi olan alanlara dinamik olarak tahsis edebilecek olmasıdır.

Rivada Space Networks

Bu alandaki diğer bir oyuncu ise merkezi Almanya’da bulunan Rivada Space Networks Firmasıdır. Rivada ilk ve tek, küresel ve her yerde mevcut iletişim ağını sunmak üzere tasarlanan ve Yakın Yörünge Uyduları üzerinden hizmet verecek OuterNET projesinin lansmanını duyurmuştur. OuterNET ile dünya üzerinde ilk kez gerçek zamanlı küresel kablosuz bağlantı sağlanmış olacaktır.

600 uydudan oluşacak OuterNET takım uyduları, uydular arası lazer bağlantılarıyla desteklenecek ve uzay boşluğunda uyumlu bir küresel ağ oluşturacak uçtan uca bir küresel kapsama sunmayı vaat etmektedir. Rivada yapmış olduğu anlaşmalarla, an itibarıyla 33 ülkeye hizmet vermeyi garanti altına almıştır.

Sistem, verilerin ağ içinde güvenli ve verimli bir şekilde iletilmesini sağlamak için her bir uydunun dört adet yüksek hızlı optik uydular arası bağlantıya ve gelişmiş yönlendirme teknolojisine sahip olmasıyla yerden uzaya iletişimi kolaylaştırmayı hedeflemektedir. Bu mimari ile Rivada firması, her yerdeki kullanıcılar için olağanüstü güvenlik, hız ve düşük gecikme süresini garanti etmektedir.

AST SpaceMobile

2023 yılında Amerikan AST SpaceMobile, uyduyu kullanarak, modifiye edilmemiş Samsung Galaxy S22 ve Apple iPhone akıllı telefonlarıyla dünyanın ilk uzay tabanlı iki yönlü telefon görüşmesini gerçekleştirmiştir. Bu ilk çağrı, AT&T 2G hücresel frekans spektrumu kullanılarak Teksas’tan Japonya’ya yapılmıştır. Şirket ayrıca kendisine ait test uydusu olan BlueWalker 3’ü kullanarak uzaydaki bir uydudan doğrudan akıllı telefonlara ilk 4G ve 5G bağlantısını gerçekleştirmiş ve 21 Mbit/s gibi yüksek indirme hızına ulaşmıştır. AST, bugüne kadar BlueBird adıyla adlandırdığı 5 adet uyduyu uzaya fırlatmıştır.

AST SpaceMobile, herhangi bir ek donanıma ihtiyaç duymadan standart akıllı telefonlara doğrudan bağlanan, uzay tabanlı bir hücresel geniş bant ağ geliştirmektedir. Bunu sağlamak için de, teknolojilerini mevcut cep telefonlarıyla uyumlu olacak şekilde tasarlamakta ve bağlantı sağlamak için Yakın Yörüngedeki Uydulardan yararlanmaktadır.

Starlink

Starlink Amerikan uydu şirketi ise, SpaceX tarafından uydu interneti erişimi sağlamak üzere inşa edilmiş bir uydu internet kümesidir. Starlink uyduları, yer istasyonları ile birlikte çalışan ve seri olarak üretilen binlerce küçük uydudan oluşmaktadır. Halihazırda 8000’in üzerinde Starlink Uydusu Yakın Yörüngede dolanmaktadır.

Starlink, yüksek hızlı internet sağlamak için Yakın Yörünge Uydularından oluşan bir takım uydu kümesi kullanmaktadır, ancak kullanıcılar internete bağlamak için özel bir uydu anteni (“Starlink Dish” olarak bilinir) ve bir Wi-Fi yönlendiricisine  gereksinim duymaktadırlar. Bu, Starlink’in akıllı telefonlara veya standart mobil cihazlara doğrudan bağlanmadığı, ancak geleneksel İSS’lere benzer bir internet hizmeti sağladığı anlamına gelir.

Starlink, öncelikle geniş bant hizmetlerinin zayıf olduğu veya hiç olmadığı bölgelerdeki kullanıcıları hedefleyen bir geniş bant internet servis sağlayıcısıdır. Buna kırsal ve uzak toplulukların yanı sıra taşınabilir veya şebekeden bağımsız internet çözümlerine ihtiyaç duyan kullanıcılar da dahildir.

EUTELSAT OneWeb

EUTELSAT Gruba bağlı OneWeb, Dünya yüzeyini 1.200 km yukarıdan izleyen kutupsal yörüngelerde hizmet veren 648 uydudan oluşan dinamik bir ağdır.

OneWeb, Starlinkin rakibi olmakla birlikte, pazarı öncelikli olarak Starlink’in hedeflediği bireysel yerel müşteriler yerine, savunma sanayi dahil olmak üzere işletmeler, hükümetler, telefon şebekesi operatörleri ve topluluk kümelerine yöneliktir.

OneWeb geçtiğimiz yıl, Kazakistan’daki yolcu trenlerine yüksek hızlı ve düşük gecikmeli internet servisi sağlamak üzere Kazakistan’ın Ulusal Demiryolu şirketiyle de anlaşma imzalamıştır.

Project Kuiper

Yine aynı şekilde, EUTELSAT OneWeb benzeri genişbant internet hizmeti vermek amacıyla Amazon tarafından kurulan Project Kuiper oluşumu bulunmaktadır. Kuiper Projesi, Yakın Yörüngede 3.000’den fazla uydudan oluşan bir takım uydu aracılığıyla küresel geniş bant erişimini artırmayı amaçlayan bir girişimdir.

Çoklu Yörünge Stratejisi

Yakın Yörünge Uydu sistemleri, son derece yüksek veri hızlarında ve düşük maliyetli uydular aracılığıyla hücresel ve tüm dünyaya hizmet verecek şekilde kullanılabildikleri için, daha önce hiç bu düzeyde hizmetin bulunmadığı yerlerde ekonomiye ve devletlere büyük faydalar sağlamaktadır.

Yakın Yörünge Uyduları elbette çok önemli misyonlar üstlenmektedir ve bu yörüngenin çok büyük avantajları bulunmaktadır. Tüm bu özelliklerinden dolayı da uzayda şüphesiz ki oyunun kurallarının belirlenmesinde önemli bir rol oynamaktadır.

Ama artık öyle bir noktaya geldik ki uzay yarışlarında,  tek başına uzayda varlığını sürdürebilmek, uzayda kendini kanıtlamış ülkelerle rekabet edebilmek ve bu yarışta ben de varım diyebilmek için Yakın Yörünge ötesi çözümler geliştirmek ve farklı yörünge seçeneklerini de göz önünde bulundurmak gerekmektedir.

Farklı yörünge stratejisi aslında mevcut yörüngelerden farklı bir yörünge bulup, bu yörüngede uyduları işletmek değil. Mevcut yörüngeleri birlikte kullanmak demek. Aslında farklı yörünge stratejisi yerine Çoklu Yörünge Stratejisi demek daha doğru olacaktır.

Şu anda uyduların servis verdiği 3 ana yörünge var: Jeosenkron Yörünge, Yakın Yörünge ve Orta Dünya Yörüngesi. Her yörüngenin kendine özgü avantaj ve dezavantajları bulunmaktadır. Veri hızı, bant genişliği, güvenlik, güvenilirlik, ekipmanların bulunabilirliği ve maliyet kriterleri açısından 3 yörüngeyi değerlendirdiğimizde, hiçbir yörüngenin tüm bu saydığımız kriterler açısından diğerlerine bir üstünlüğü bulunmamaktadır. Bir kriterde bir yörünge baskın gelirken, diğer bir kriterde diğer yörüngeler baskın gelebilmektedir.

Bu nedenle, söz konusu 3 yörüngenin tek başlarına kullanılması durumunda ortaya çıkan dezavantajları bertaraf etmek için, 3 yörüngenin aynı anda kullanılacağı bir uydu işletme stratejisi mevcut dezavantajları avantaja çevirecektir. İşte burada bahsetmeye çalıştığımız Çoklu Yörünge Stratejisi 3 yörüngenin aynı anda kullanılmasını içermektedir. Ve bu sayede her yörüngenin kendi içinde getirdiği problemler ve sıkıntılar bu yeni strateji potasında eritilebilecektir.

3 yörüngede hizmet veren uyduları aynı uydu bulutu içerisinde kullanarak savunma, havacılık, denizcilik, enerji vb sektörler ile büyük işletmeler için kesintisiz ve sağlıklı bir iletişim servisi sunmak mümkün olabilecek ve uydu kaynakları daha etkin kullanılabilecektir.

Kritik görev operasyonları için kesintisiz iletişim, uygulamalar için çok yüksek veri hızı ve düşük haberleşme süreleri hedefleniyorsa, havada, karada ve denizde her yerde iletişim sağlanmak isteniyorsa, Çoklu Yörünge Stratejisi en uygun çözüm olacaktır diyebiliriz.

Uydu Sektörünün Geleceği

• Son iki yıl içerisinde uzaya gönderilen 6 binin üzerindeki uydunun büyük bölümü Yakın Yörüngede hizmet veren uydular olup, günümüzde Yakın Yörünge takım uydu sistemleri genişlemekte ve her geçen gün yeni girişimler karşımıza çıkmaktadır. Özellikle uydu üretimi, fırlatma hizmetleri ve uydular üzerinden sunulan servisler başta olmak üzere tüm sektörün önemli bir değişimle karşı karşıya olduğu görülmektedir.

 

• Uydu üretim altyapıları büyük ve yüksek kapasiteli uydular ile küçük, düşük maliyetli ve seri üretim mantığı ile üretilen uyduları üretebilecek şekilde çeşitlenecektir.

 

• Önümüzdeki yıllarda uydu fırlatma firmaları arasındaki rekabet artacaktır. Uydu fırlatma firmaları yük taşıma kapasitelerini artırarak ve maliyetlerini düşürerek, aynı anda çok sayıda uyduyu maliyet etkin biçimde yörüngeye taşıyabilmenin yollarını arayacaklardır.

 

• Sahip olduğu uydular üzerinden son kullanıcıya servis sunan uydu operatörleri, Çoklu Yörünge Stratejisi ile farklı yörüngelerin avantajlarından yararlanarak hizmetlerini çeşitlendirecekler, bu amaçla geliştirecekleri iş birlikleri ile etki alanlarını güçlendirmeye çalışacaklardır.

 

• Yine Çoklu Yörünge Stratejisi kullanılarak Jeosenkron yörünge uydularla sağlanan haberleşme servisleri, yakın ve orta irtifa yörünge uydularıyla tamamlanmaya çalışılacaktır. Karasal olmayan bu uzay sistemi, aynı zamanda karasal alt yapıyla da entegre edilerek daha kapsamlı, maliyet etkin ve yüksek performanslı haberleşme ağları kurulabilecektir.

 

• Uydu start-up firmalarının sayılarının daha da artacağını ve sonuçta da sektörde ciddi bir rekabet ortamının oluşacağını öngörebiliriz. Ama maalesef herkese pastadan pay düşmeyeceği için, maliyet etkin ve yenilikçi çözümlere ve iş modellerine sahip firmaların ayakta kalacağını, sonuçta da çoğu yeni start-up firmasının kapanacağına şahit olacağız diyebiliriz.

 

• Yakın Yörünge takım uydularının boyutu ve karmaşıklığı, ağ trafiği mühendisliği için önemli yeni zorluklar ortaya çıkarmaktadır. YakınYörünge Uyduları aracılığıyla düşük gecikmeli uydu haberleşme bağlantısı sunan şirketlerin sayısı son zamanlarda inanılmaz derecede artmıştır, ama bu kadar şirketin yakın ya da uzak gelecekte ayakta kalması mümkün olmayacaktır. Müşterilerine en uygun fiyatı ve performansı ve servis çeşitliliği sunabilecek firmalar pazarda kendine yer bulacak, rekabetçi çözümler sunamayan firmalar ise tarihe karışacaklardır. Hatta gelecekte irili ufaklı firmaların büyük firmalarla rekabet edebilmek için güçlerini birleştireceklerine ya da büyük firmaların kendinden daha küçük firmaları bünyelerine katacağına da tanık olabiliriz.

 

• Mobil servis sağlayıcıları ve uydu hizmeti sağlayıcıları, özellikle ağ kapsamını genişletmek ve müşterilere sunulan hizmetin kalitesini artırmak için yeni iş birlikleri ve ortaklıklar kurmakta olup, kurmaya da devam edeceklerdir.

 

• Geniş bant internetin bir ihtiyaç haline gelmesi, nesnelerin interneti ve algılayıcı ağlarının da hızla artmasıyla internete veya algılayıcı ağlarına bağlı cihaz sayısında da ciddi bir artış gözleneceğini söyleyebiliriz.

 

İletişim: koc@hdefkoc.com

VSAT konusundaki bilgi ve tecrübelerimi bilenlerin genelde bana sorusu şu olur. “fiber ve dsl gibi kolay ve ucuz çözümler varken neden Uydu İnternet (VSAT) kullanmalıyım?” Benim ise bu soruya yanıtım “Bilgi güvenliği konusunda daha iyi bir çözüm yok ve ideal acil durum yedek çözümüdür” olur. Yine devamında “Bana elektriği verin size dağ başında veya (yeni şekliyle) karada, havada ve denizde istediğiniz yerde interneti getirebilirim” diye tarif ederim bu işin yapısını.

Karavanla seyahat ediyorsunuz ama GSM hatlarının çalışmadığı noktalarda internet gereksinimizin, karşılanmasında, Canlı yayın araçlarının haberleşmesinde, Uçakta kendi telefonunuzu kapatmak durumundasınız, ve uçaktaki telefon sistemi ile görüşme yaptığınızda, hareket halinde olan bir geminin okyanus ortasında internet erişiminde, GSM hatlarının çekmediği ücra bir köşedeki maden ocağında, yine denizin ortasındaki balık çiftliğindeki haberleşmede, Afet durumunda veya karasal haberleşmenin zarar görebileceği durumlarda yedek olarak uydu interneti/haberleşmesi kullanmak zorundasınız.

İki önemli konudan söz ettik yukarıda. Birincisi elektronik ünitelerin çalışması için gereken elektriğin olması, diğeri ise artık günümüzün olmazsa olmazı internetin sağlanabilmesi. Kablolu, mikrodalga ve 4G/5G modemler ile internete bağlanmak daha kolay ve görece ucuz olan yöntemlerdi. Uydu internet (diğer bildiğimiz adı ile VSAT) ise daha pahalı, erişim ve kurulum şartları zor olan bir yöntemdi. Önceleri yalnızca zorunlu durumlarda ve diğer yöntemlerin ulaşamadığı noktalarda tercih edilen bu iletişim, şimdi diğer avantajları nedeniyle daha yaygın hale geliyor.

En önemli avantajlardan bir tanesi ise bilgi güvenliği. Diğer yöntemlerde herkesin ulaşabildiği ara bağlantı (hub) noktaları nedeniyle bilgi güvenliği tehlike arz edebiliyor. Basitçe şöyle açıklayabiliriz. Kablo ile iletişimde sınırlar var ve arada bağlantı noktaları olmak durumunda. Ankara’dan çıkan bir bilgi Bolu, Düzce, Sakarya, İzmit ara bağlantı noktalarını geçtikten sonra İstanbul’a ulaşmak zorunda. Yine bu bilgilere ulaşabilmek açık kaynaklar nedeniyle daha kolay durumda. Şöyle açıklayayım. Yalnızca bir bölgeden geçtiniz ve telefonunuza onlarca istenmeyen mesaj gelmeye başlıyor. Bu yeterince korunmayan, yada korunmak istenmeyen bir GSM şebekesinin sonucudur ve siz sürekli seyahat ettiğiniz için bunun nerede gerçekleştiğini kanıtlayamazsınız. Sizin numaranız istenmeyen birinin eline geçmiştir ve dilediği gibi kullanabilir. Size sürekli değiştirdiği bir numaradan mesaj yollayabilir yada arayabilir. Siz ancak her yeni numarayı engelleme listesine alarak kontrol edebilirsiniz. Ama bir şubenin yalnızca uydu kullanarak,(karşılıklı) yine aynı uydudan ulaşılan merkezdeki bilgilere ulaşması (İntranet) sistemin çok daha korunaklı olmasını sağlıyor. Bu durumda bilgiye ulaşmak için ya içeride olacaksınız, yada uyduya erişiminiz olacak ki bilgiye ulaşabilesiniz. Uyduya ulaşabilmek için elinizdeki cihazın bazı bilgilerinin (MAC adres bilgileri gibi, internete ulaşacak her cihaz kendine özel ve değiştirilemeyen bir MAC adrese sahiptir ve erişim yalnızca sizin ‘istenmeyen numaralar yerine’ izin verdiğiniz cihazlar ile kontrol edilebilir) tanımlanmış, bilgilerin şifrelenmiş ve kontrollü olduğunu düşünün. Sizden başkası ulaşamaz ve bilgileri kullanamaz. Bu durum ise paha biçilemez bir güvenlik ağı oluşturuyor.

Bu günkü şartlarda VSAT uygulamaları Starlink uyduları (ve takip eden diğerleri) gibi hem hızı artırılmış, hemde peynir ekmek gibi satılır hale gelmiş durumdadır. Kurulum elemanlarının hafiflemesi, ucuzlaması, kurulumun kolaylaşması gibi etkenler bunun nedeni gösterilebilir. Sektörün eksiklikleri çok henüz. Yine daha önceki firmalar servis konusunda yetkin idiler ve çözüm üretilebiliyordu. Starlink bu konuda yeterli servis ağına sahip değil. Yine önemli bir konu, bu firmada uzun süreli bir servis kesintisi yaşandı kısa bir zaman önce. Neden ve nasıl olduğu henüz açıklanamadı. Bu ise bizlere yedek uygulamasının önemini bir kez daha hatırlattı.

Şimdi bir kaç değişik konuda örnekler vermek istiyorum.

İki gündür çöldesiniz ve çok susamış durumdasınız. Çölden çıkıyorsunuz ve ilk su bulabileceğiniz dükkana girdiniz. Suyu aldınız ama parasını ödemeden suyun kapağını açamıyorsunuz ve kasaya geldiğinizde farkettiniz ki cüzdanınız yanınızda değil. Bu durum dada suyu satın alamıyorsunuz. Bunu karşılaştıralım. Kablolu sistem çökmüş durumda. Sizin Yedek uydu sisteminiz elinizde ama kurulum yapacak, bu işi bilen kimseniz yok.

Dünya’yı kurtaracak araçtasınız. Bir saatlik daha yolunuz var ama baktınız yakıtınız bitmiş, yolda kaldınız. Hemen koştunuz ve araştırdığınızda yedek tank/depo buldunuz.  Ama kontrol ettiğinizde boş bir tank ile karşılaşıyorsunuz. Bunu yine karşılaştıralım. Deprem olmuş, alt yapı çökmüş durumda. Sizin hazır kullanabileceğiniz bir uydu sisteminiz var. Elektrik için jeneratörü devreye alacaksınız ne yazık ki yakıtı yok.

Bir kaç gün önce okuduğum (gerçek bir) haberi paylaşmak istiyorum. Büyük bir denizcilik firmasının bilgisayar ağına korsanlar ulaşıyor. Şifreleri değiştirdikten sonra firmaya yüklü bir miktarda ödeme yaptıkları taktirde tekrar bilgilere ulaşabilecekleri konusunda mesaj iletiyorlar. Ancak firma yetkilileri bu konuda ne yapacaklarına karar veremeyip zaman geçirince işler tamamen sarpa sarıyor. Sonuçta işler öyle bir hale geliyor ki çözüm bulunamıyor ve firma iflas başvurusunda bulunuyor. Bunu karşılaştırmasız açıklayalım. Siz siber saldırılar karşısında önceden almadığınız önlemle bir çuval inciri değil, koskoca bir şirketi berbat ettiniz.

Bir orman yangınını gördünüz ve haber vermek için telefonunuza sarıldınız. Ama baktınızki telefonunuzun pili bitik durumda. Dışardasınız şarj etmenize olanak yok ve yanınızda yedek şarj cihazı da yok. Yine karşılaştıralım. Canlı yayın aracı ile durmadan seyahat ederken, yakıt bitmesine yakın bir çağrı aldınız, yola çıktınız. Fark ettinizki yolda yakıt istasyonu yok. Tam olay yerine geldiniz ve yakıt bitti. Jeneratörünüz elektrik üretemediğinden, yılın haberini yapabilecekken, hiçbirşey yapamadınız.

Eve geldiniz ve önemli bir projenin parçası olarak acil sipariş vermeniz gereken bazı ürünler var. Ancak ne elektrik, nede modem çalışmadığından internet var. Sonradan öğreniyorsunuz ki çalışan bir kepçe yeraltından geçen kabloları parçalamış ve tüm mahalle elektriksiz durumda. Başınıza gelebileceği öngördüğünüz için bilgiayarınızın bağlı olduğu bir (UPS) Kesintisiz Güç Kaynağı’nız var ve Telefonunuzun hotspot özelliğinden yararlanarak internetinizi bigisayarınızla paylaşarak sorunsuz siparişi zamanında verebildiniz.

Bu örnekleri çoğaltmak mümkün. Bir doğal afet sırasında ise bu senaryoların tamamının bir arada yaşandığını düşünebiliriz. Bunları öngörmek ve önlem almak durumundayız. Hem doğal afetlerde, hemde olası aksaklıklarda, işyerlerinde haberleşmenin sürekli, kesintisiz olabilmesi için alınabilecek ve Uydu İnternet ile sağlanabilecek yararlar konusunda eylem planı için yapılması gerekenler var. İşte yapılabileceklerin listesi.

ACİL EYLEM PLANI

Öncelikle acil eylem planı olarak emekleme seviyesinin biraz üstünde olan sektörümüzde, bu konuda yetişmiş eleman eksikliğinin giderilmesi için Eğitim Programı/ Semineri/ Kursu hazırlanmalıdır. Bu tabiki bu sistemi satın alacak, kullanacak şirketlerin problemi değil ama yeterli eğitim almamış birinin yapmasıyla işin yanlış, eksik yapılması sonucu o hale gelebilir. Ben kendi gözlerimle kırtasiyeci de “UYDU TAKILIR” ilanı görmüş kişiyim. Bu işi mutlaka yetkin, diplomalı, sertifikalı kişinin yapmasında yarar var. Uydu internet konusunda büyük bir eleman eksikliği yaşanıyor. Bu işi yapabilmek için kombinasyon olarak Uydu, Network, Bilgisayar ve Kablolama bilgilerine gereksinme var. Hepsini bir arada bulmak gerçekten sorun tabi ki. Bu yüzdende birini bilenler diğerleri konusunda kendilerini geliştirerek sürdürmek zorunda kalıyorlar. Bütünü içeren bir kurs çalışması sektör açısından büyük yarar sağlayacaktır.

Yine bu iş sınıfı ‘Yüksek Tehlikeli’ olarak kabul edilir. Basit olarak modem ile uydu arasında ki kablo da 48 v DC voltaj vardır. Yerine göre 220 V AC voltajdan daha ölümcül, tehlikeli olabilir. Sürekli merdivende çalışılması gerekebilir. Merdivende sağlıklı, korunaklı çalışma yöntemlerini bilmiyorsa kendine zarar verebileceği, hatta ölebileceği gibi, çalıştığı yerde de istenmeyen maddi hasarlara yol açabilir. Yani eğitim bu işin olmazsa olmazı.

Şirketlerin kesintisiz iletişim ve Operasyon sürekliliğine gereksinmesi var. Kablo hat kesintisi, sel, deprem, yangın veya alt yapı sabotajı gibi durumlarda uydu üzerinden sağlanacak bağımsız Uydu Internet sistemi ile veri ve ses iletişim kanalı kullanılarak merkez ve saha operasyonlarının kesintisiz devam etmesini olanaklı kılar. İş sürekliliği planlarında “Yedek İletişim Hattı” başlığıyla uydu sistemi ile güvence altına alınır.

Acil durumlarda yine acil bir koordinasyona gereksinme var. Doğal bir afet, enerji santralı arızası, maden faciası, çok büyük ve kontrolsüz bir orman yangını gibi durumlarda bölgedeki altyapı çökebilir. Bu durumda yerel GSM ve kablolu altyapı çökse bile bu bölgeye uydu’dan yüksek bant genişlikli veri, ses ve görüntü aktarımı ile soruna çözüm yaratılabilir. Olayın boyutunu bilmek bile çözüm konusunda yardımcı olur, kaynakların yerine göre doğru kullanılmasını sağlar. Kriz masası ile saha ekibi arasında sağlanacak anlık veri paylaşımı, doğru ve hızlı karar alma sürecine katkı sağlayacaktır.

Çoklu operasyonları bir merkezden yönetebilmek önemli. Şirketlerin farklı şehir veya ülkelerde çok sayıda şubesi/tesisi bulunabiliyor. Yerel ölçekte her zaman aynı kalite ve güvenilirlilikte hizmet alınabilmesi mümkün olamıyor. Tüm uzak noktaların merkezle bağlantıları, tek bir uydu ile sağlanarak homojen iletişim kalitesi sağlanabilir. Bu aynı zamanda tek merkezden yönetim, veri bütünlüğü ve aynı zamanda acil durumlarda tüm şubelerle aynı anda ve kesintisiz iletişim olanağı sunacaktır. Yine arada uydu harici başka bir hub olmayacağı için çok güvenlikli bir iletişim sağlanacaktır. Özellikle Amerika’da olmak üzere yurt dışında franchise işletmeler bu yöntemi kullanarak güvenli haberleşme yönünde çok sağlıklı bir yöntem kullanmaktadırlar.

Yedekleme ve Felaket kurtarma (=disaster recovery için bilgisayar alanında henüz tam bir karşılık bulunamamıştır. Ana bilgisayarın ‘server’ çalıştırılamaması veya hard disk’teki verilere ulaşılamaması gibi durumlarda yapılması gerekenleri de açıklar) veri güvenliği açısından kritik önem taşır. Veri merkezinin internet bağlantısının çökmesi, karasal bağlantıların çalışmaması durumunda, VSAT uydu bağlantısı çözümü otomatik olarak devreye alınabilir. Daha güvenli bölgede oluşturulmuş bir yerdeki yedek sistemle kesintisiz çalışma sürdürülebilir. Kritik uygulamalar olan Kurumsal Kaynak Planlaması (ERP- Finans, İnsan kaynakları, Satış, Üretim, tedarik zinciri), Müşteri Servisi Yönetimi, Merkezi Denetim, kontrol ve veri izleme Sistemleri (SCADA) nin kesintisiz çalışması ile, veri kaybının önlenmesi veya üretim aksaması riskinin ortadan kaldırılması/azaltılması, bu önlemin alınması birçok riski yok etmeye yardımcı olur.

Acil olarak geçici internet hizmetine ihtiyaç duyulması durumunda kolaylık sağlar. Yeni bir proje sahası, afet bölgesi veya uzak bir kırsal alanda geçici operasyon başlatma ihtiyacı sahada mobilizasyon gereksinmesi doğurabilir. Bu durumlarda taşınabilir (fly-away) veya araç üstü VSAT sistemleri ile birkaç saat içinde sahada iletişim altyapısı kurulabilir. Bu hiçbir altyapının olmadığı bir yerde bile acil operasyon olanağı sunar.

,

Siber güvenlik ve şifreli iletişime gereksinme duyulduğunda çok özel hizmet sunar. Bu durumlarda ise mutlaka acil eylem planı içerisinde Uydu İnternet bulunmalıdır. Kara hatlarının saldırıya uğraması ve/veya veri trafiğinin izlenme riski karşısında, şifrelenmiş uydu bağlantısı ile verinin fiziksel olarak bağımsız ve güvenli iletişimi sağlanır. Kriz zamanlarında bilgi sızmasını önleyerek, güvenli bir ortamda kararlar alınmasına yardımcı olur.

 

Bazı sektörel iş kollarında iletişim kesintisi kabul edilemez. Bankacılık, enerji, Sağlık gibi sektörlerde yasal zorunluluklarla “Yedek İletişim” sağlanması gerekir. Uydu iletişimi sağlanarak yasal gereklilik karşılanmış, cezai olasılık önlenmiş ve operasyonel kayıpların önüne geçilmiş olunur. Planlı tatbikatlarla sürekli test edilerek uydu altyapısının devreye girebilir olduğunun görülmesi gerekir.

 

İlk bölümlerde “bana elektriği verin size dağ başında interneti vereyim” şeklinde söylemde bulunduğumu belirtmiştim. Bu internet erişiminde ‘elektriğin olması’ gibi şartlı durum oluşturuyordu. Yine doğal afet gibi acil durumlarda elektrik altyapısınında çökme ihtimali var. Bu durumda sizin uydu sisteminizin olması elektrik olmadığından kendi başına hiç bir işe yaramayacaktır. Yine önlem olarak Kesintisiz Güç Kaynakları (UPS), Jeneratörler ve jeneratör için gerekli yakıt gibi elektrik sağlayacak/üretecek diğer önlem planlarınında yapılması gerekiyor.

Kurumsal işletmeler ve işyerleri için (tüm diğer konularda olabileceği gibi) kuruma özel, kendi yapısına göre VSAT destekli acil çözüm planı ile ilgili bir kontrol listesi oluşturulabilir. Bu liste ile işlerin kesintisiz yürümesi ve acil durumlarda yapılması gerekenler bir prosedür haline getirilerek kriz anında tüm adımlar uygulanarak kolay çözüm sağlanabilir.

Sonuç olarak VSAT Uydu çözümleri, doğru uygulandığında acil eylem planlarının “iletişim ve veri sürekliliği” boyutunu garanti altına alır.
Şirketler için en büyük avantajı; bağımsız, hızlı devreye alınabilen ve elektrik hariç altyapı gerektirmeyen bir çözüm sunmasıdır.
Doğal afetler, altyapı kesintileri, siber saldırılar veya operasyonel krizler karşısında, VSAT tabanlı bir acil iletişim planı sayesinde şirketler:

• Operasyonlarını durdurmadan devam ettirebilir,
• Zarar ve kayıplarını minimize edebilir,
• Karar alma süreçlerini hızlandırabilir.

 

ORHAN ENER

25/08/2024

İLETİŞİM: koc@hedefkoc.com